Degene die dit in 1979 schreef was van mening dat nooit meer een schilder met het Hollandse licht zou kunnen toveren; de Zuyderzee als ‘oog’ van dat licht werd een binnenmeer en verloor daarmee zijn magie. Hij noemde de economische en agrarische belangen ‘gulzig en nietsontziend’ en ze kregen de schuld van wat hij noemde ‘zelfverblinding’ en ‘culturele degeneratie’. Minder licht en lucht dan in de zeventiende, achttiende en negentiende eeuw, waarin Nederland door het werk van Rembrandt van Rijn, Johannes Vermeer, Frans Hals en vele anderen in de wereld de status kreeg van het land ‘waar de echt grote schilders vandaag kwamen’.

Het is waar dat in die periode overal uit Europa en Amerika schilders van naam massaal hier naartoe kwamen. Natuurlijk waren er ook elders magische plekken voor schilders, zoals de Côte d’Azur, Pont Aven in Bretagne, St. Ives in Cornwall, of dichterbij Laren in het Gooi, Hattem met zijn IJsselschilders en nog dichterbij kun je Nunspeet noemen dat een aantrekkingskracht had op Veluweschilders. Maar vanaf ongeveer 1881 kwamen er maar liefst 1400 schilders naar Volendam. Die bivakkeerden in hotel Spaander en zij ontdekten daar de typische Hollandse luchten en het toen al beroemde Hollandse licht, maar ook de verdraagzaamheid en openheid van de bevolking. Ik wist dit eerlijk gezegd allemaal niet, maar nu wel dankzij Jan Brokken die dit uit het stof heeft gehaald. *)

Leg dit eens naast onze tijd. Hoe zien we nu ons land? Hoe ervaren wij nu ons karakter, ons sociaal klimaat? En waar is onze overheid op gefocussed? Het recente regeerakkoord noemt goede dingen, maar roept ook grote vragen op. Voor de korte termijn zijn er veel aktiepunten gericht op specifieke groepen zoals boeren en vissers, maar de langere termijndoelen van klimaatbeheersing en duurzaamheid lijken onder te sneeuwen; een bepaalde groep automobilisten in de achterban wordt kennelijk behaagd door de maximumsnelheid op autowegen naar 130 kilometer te verhogen. Wie begrijpt de korting op ontwikkelingshulp als je weet dat die hulp erop is gericht om mensen te helpen in eigen land een beter bestaan op te bouwen? En waarom worden goede doelen onder druk gezet?

Je mist een visie op het tegengaan van de tweedeling, solidariteit tussen mensen, naastenliefde; mensen worden bediend op individuele of groepsbehoeften, niet op wat iedereen nodig heeft en op wat we samen nodig hebben. Er wordt gesneden in cultuur. Daarmee kom ik weer terug bij het kleurenverhaal in het begin. Juist de culturele sector opent ons de ogen voor onze sociale werkelijkheid via veelkleurigheid in beeldende kunst, literatuur, muziek etc., versterkt door een onafhankelijke pluriforme journalistiek. Deze culturele eigenheid moeten we niet opgeven. Het waren de buitenlandse kunstenaars die er zich erover verbaasden dat die Hollanders zo onverschillig stonden tegenover zaken die hen niet direct raakten, en voorbij zagen aan hun eigen rijkdommen: de schoonheid van hun land, dorp, zee en luchten. Hebben we er vandaag wel meer oog voor?

Er staat veel op het spel en de geschiedenis zal laten zien welke kant het nu opgaat met ons land. Het regeerakkoord schildert in zwart-wit, er dreigt culturele verschraling en een vorm van kleurenblindheid. Toch hoop ik dat veelkleurigheid onze samenleving mag blijven sieren, dat we oog houden voor elkaars talenten, mogelijkheden en belangen, verdraagzaam en solidair zijn. Maar ook dat ons landschap, de vergezichten en luchten ons mogen blijven bekoren, de bijen zullen overleven samen met de weidevogels, dat we in onze zomers nog lang op de rug in het gras kunnen liggen onder onze unieke wolkenhemels temidden van een zee van grassen en bloemen.

*) Je vind het in zijn boek De ontdekking van Holland; uitgeverij Atlas Contact, 2024.

Ton van Leijen (avanleijen@lijbrandt.nl)