Luisterend Oor biedt volgens Saskia een plek om stil te staan bij rouw en afscheid. “De dood wordt vaak weggestopt, terwijl het eigenlijk iets moois is.”

De stilte op de begraafplaats contrasteert met de levendige geluiden van spelende kinderen op een basisschool in de verte. In de stralende voorjaarszon loopt Saskia Okhuijzen over het pad op de Harderwijkse begraafplaats Oostergaarde.

Ze ziet een man die het graf van een geliefd persoon onderhoudt. Een oudere dame loopt naast haar fiets in gedachten verzonken voorbij. Saskia: “Ik voel het aan of iemand behoefte heeft aan een gesprek. Loopt iemand door of blijft iemand staan? Het begin van een gesprek voelt voor mij hetzelfde als een ‘goedemorgen’ bij de bakker.”  

De Harderwijkse wethouder Maarten Reckman startte in 2023 het gemeentelijke project Luisterend Oor om eenzaamheid tegen te gaan. Eind 2024 zag Saskia een artikel in de krant over Luisterend Oor. Het wekte haar interesse en ze benaderde de initiatiefnemers.

Dit jaar is het project omgezet naar een burgerinitiatief. Op zondagmiddag zijn twee vrijwilligers van Luisterend Oor op begraafplaats de Elzenhof aanwezig. Iedere vrijdag en zaterdag zijn ze in de middaguren een luisterend oor op begraafplaats Oostergaarde.  

“Op deze begraafplaats zijn twee ingangen. Vaak komen de bezoekers van de begraafplaats aan de achterkant binnen, omdat dat daar de meest recente graven liggen. De familiekamer waar wij als vrijwilligers van Luisterend Oor zitten ligt aan de voorkant van de begraafplaats, dan mis je die aanspraak."

Al staat de deur van de familiekamer open, mensen ervaren een drempel om binnen te stappen. "Lopend over de begraafplaats, ontmoeten we de mensen sneller”, vertelt Saskia die in het dagelijks leven bij een commercieel bedrijf werkt en op uitvaarten spreekt.  

Haar eerste gesprek herinnert ze zich nog goed. “We kwamen een vrouw met gele bloemen in haar handen tegen op het pad. Ze vertelde dat een jaar geleden haar vader was overleden. Ik herkende haar verhaal. Ik wist wat ze doormaakte, maar op dat moment gaat het er niet om mijn verhaal te delen."

Ze is er voor de ander. "Tijdens het gesprek huilde ze. Soms is het lastig om te bepalen hoe je reageert als iemand huilt. Het is zoeken en aftasten. Wat kan ik wel en wat kan ik niet doen? Je wilt niet te emotioneel reageren. Hoe meer gesprekken je voert, hoe handiger je erin wordt”, vertelt ze over de zoektocht naar de juiste bemoediging.   

De moeilijkste gesprekken vindt ze de gesprekken die jonge mensen betreft. Ze herinnert zich een gesprek met ouders van een overleden dochter. “Bij haar graf vertelden ze dat ze op jonge leeftijd door zelfdoding om het leven was gekomen. Soms is een verhaal zo heftig, dat ik even niet weet wat ik moet zeggen. Dat zeg ik dan ook eerlijk."

Toch weet ze de emotie bij haar gesprekspartner te houden. "Het gaat om de persoon, niet om mij. Het grijpt je, maar raakt je niet. Ik heb een bepaalde afstand te bewaren. Al is het wel een gesprek dat me bijblijft.”

Haar gedachten gaan ook uit naar de man die zijn jonge vrouw aan kanker verloor en haar graf weer bezocht. “Ik liep langs en hoefde niets te zeggen, maar maakte wel kenbaar dat ik in de buurt was. Hij praatte hardop voor zich uit richting het graf: ‘het is alweer drie jaar geleden’. Moet ik hier nog komen? Word het niet tijd dat ik verder ga?’” 

Saskia stelde de man gerust. ”Er staat geen tijd voor rouw. Bij de één duurt het misschien een week, bij de ander vijf of tien jaar. Op sommige momenten komt het verdriet weer terug. In gesprek met anderen horen nabestaanden soms: ‘Het is nu drie maanden geleden. Kun je nu weer terug naar normaal?’"

"Ook leggen mensen het bij zichzelf neer. Het is nu een jaar geleden. Moet ik nog wel langskomen? Dan is mijn antwoord: ‘als jij dat wilt, moet je dat doen. Waarom niet?’”

Saskia en haar medevrijwilligers Désirée, Iris, Astrid, Gea, Susan en Truus zien vooral oudere mensen die een bezoek brengen aan het graf van hun dierbare partner. 

“We zien ook veel stellen die samen naar de begraafplaats komen. Die hebben elkaar, hun kinderen of andere familieleden om mee te praten. Als je dat niet hebt, zijn wij er voor je. Vaak zeggen mensen dat ze geen behoefte hebben aan een luisterend oor, maar vervolgens staan we dan toch een half uur te praten."

"Met een familielid praat je anders over de overledene", legt Saskia uit. "Misschien geven ze een oordeel of een advies. Wij staan er geheel belangeloos en objectief in."

Glimlachend denkt ze terug aan een gesprek dat een verrassende wending nam. “Een man vertelde over zijn vrouw. Ze was erg gelovig. Ik vroeg aan hem: ‘komt u haar in de hemel weer tegen? ‘Ben je gek’, antwoordde hij. We hebben samen een mooie tijd hier op aarde gehad, maar als het mijn tijd is ga ik over naar een nieuwe dimensie.’"

"Deze man had een andere visie op het hiernamaals. Binnen zijn familie kon hij daar niet vrijuit over praten. Met mij wel.”

Volgens Saskia laten hulpinstanties ook weten dat dit initiatief er is. "Een huisarts adviseerde een man om ons te bezoeken. Hij zette die stap. Na het overlijden van zijn vrouw was hij behoorlijk eenzaam. We liepen samen naar het graf, dronken een kop koffie en kwamen erachter dat hij graag biljart speelde. We lieten hem weten op welke plekken in Harderwijk je terecht kunt."

"Na tien keer hier te zijn geweest, zagen we hem niet meer. Hij had zijn weg gevonden. In onze ogen zijn het kleine dingen, maar voor een ander kan het een groot gebaar zijn."

Zelf heeft Saskia geen familieleden die in Harderwijk begraven liggen. Al zolang ze zich kan herinneren heeft ze een fascinatie voor begraafplaatsen. “Ik heb al honderden begraafplaatsen gezien. Bezoek ze in binnen- en buitenland. Zelfs tijdens mijn vakantie."

Ze ziet daardoor ook veel verschillen. "In Spanje is het gebruikelijk om overledenen bovengronds in nissen te begraven. Dat is bijzonder om te zien. Voor mij is een begraafplaats een serene plek. Een plek waar zoveel herinneringen aan mensen liggen. Zoveel zielen. Het is mooi om te zien dat mensen terugkeren naar de persoon die ze lief hebben gehad. Hoe mensen worden herinnerd.” 

Ze glimlacht. “Ik heb een ‘kronkel’ in mijn hoofd als het gaat om begraafplaatsen.”

Ze weet zelf niet zo goed waar de belangstelling voor de dood vandaan komt. “Dat heb ik altijd al gehad. Ik heb niet zoveel met huwelijken of jonge kinderen. Meer met het persoonlijke vlak van rouw. Die interesse is niet perse gekomen door een overlijden binnen mijn kring. Het komt meer door de levenservaring die ik meeneem.”

De glinsterende stenen van rozenkwarts, de zwarte afbladderende letters op de witmarmeren steen, een wapperend voetbalvlaggetje. Tijdens een wandeling ontgaan de details op de grafstenen Saskia niet.

“Ik hoop voor al deze mensen dat ze liefde hebben gekend. Dat ze in iemands hart zitten. De dood wordt vaak weggestopt, terwijl het eigenlijk iets moois is.”

Vooral graven die er al heel lang zijn intrigeren haar. “Hoe ouder een graf, hoe mooier. Een grafsteen zegt zoveel over degene die er ligt. Ook het onderhoud van het graf laat dat zien.”

Ze vraagt zich af hoe dat ontstaat. “Ik probeer me in te denken hoe het leven van die persoon eruit heeft gezien. Ook de teksten op de stenen zeggen veel, bijvoorbeeld psalmen. Hoe komt iemand dat toe? Het zegt iets over de persoon. Ik vind het interessant om te horen hoe de mensen leefden en hoe zij worden herinnerd.”

Bij het bezoek aan een graf hebben mensen zo hun eigen rituelen weet Saskia. “Op begraafplaats de Elzenhof komt iedere dag een vrouw bij haar man op bezoek. Net zoals vroeger zingt ze liedjes voor hem. Als ik het gezang hoor, dan denk ik: ’daar is ze weer’.

Als ze er niet is, maak ik me toch een beetje zorgen om haar”, vertelt Saskia over de oudere vrouw die ze na iedere ontmoeting een bemoedigende aai over haar arm geeft. 

“Dagelijks klinkt ook het geluid van een brommer. Met een shaggie in zijn mond krijg ik dan een groet van de man die het graf van zijn vrouw bezoekt. Na vijf minuten stapt hij weer op zijn brommer richting huis. Dat doet hij iedere dag.”

Bij sommige families herkent Saskia dezelfde rituelen. “Joodse mensen leggen een steentje neer op de grafsteen als ze zijn geweest. Woonwagenbewoners komen met de grootste bloemenpracht en hechten veel waarde aan een mooi verzorgd graf. Islamitische mensen begraven hun geliefde graag richting het oosten. Die facetten vind ik mooi om te zien.”  

Al die ontmoetingen geven haar werk betekenis. “Ik vind het mooi als mensen heel veel over hun dierbare vertellen. Ik zie een bepaald tevreden gevoel bij de mensen verschijnen. Ze kunnen hun hart luchten. Als je daaraan kunt bijdragen, is het een goed gesprek geweest.”